Gezondheid begint bij het ontwerp van de wijk

Gezondheid leeft in gemeenten nog vaak als iets dat vooral in zorg of sociaal beleid speelt. Maar een gezonde leefstijl wordt voor een groot deel bepaald door de omgeving waarin mensen wonen, werken en bewegen. Daarom ontwikkelde Sweco de Gezondheidsscan Gebiedsontwikkeling. De scan helpt gemeenten, ontwikkelaars en ontwerpers om gezondheid al vanaf het eerste ontwerpstadium te integreren in gebiedsontwikkeling.

"Vanaf het begin aan tafel zitten maakt het verschil", zegt Maas. "In de planvorming kun je de grootste impact maken op de leefomgeving van toekomstige bewoners. Achteraf bijsturen is vaak bijna niet meer mogelijk."

Waarom de scan is ontwikkeld

Het idee voor de scan ontstond vanuit een praktisch probleem in gebiedsontwikkeling. Er is veel data beschikbaar over gezondheid in bestaande wijken, maar veel minder voor nieuwbouw- en transformatiegebieden. In bestaande omgevingen zijn verschillende scans beschikbaar die inzicht geven in onder andere groen, luchtkwaliteit en leefbaarheid. Voor gebieden die nog moeten worden gebouwd, ontbrak een vergelijkbare methode.

Juist in de vroegste fase van een project - het stedenbouwkundig plan of de gebiedsvisie - liggen de meeste kansen om keuzes te maken die bijdragen aan een gezonde en veilige leefomgeving.

Volgens Maas gaat het vaak mis wanneer gezondheid pas laat in het ontwerpproces wordt meegenomen. Eerst worden woningen, verkeer en water uitgewerkt, en pas daarna krijgt gezondheid een plek in de laatste beschikbare ruimte. Daardoor worden speelplekken, groenvoorzieningen of ruimte om te bewegen soms geforceerd ingepast. Ontwerpen waarbij gezondheid en beweegvriendelijkheid centraal staan, leveren op de lange termijn meer op. Bewoners en gebruikers profiteren daar tientallen jaren van. De scan is ontwikkeld om dat perspectief concreet te maken. De Gezondheidsscan brengt kansen en knelpunten in beeld en vertaalt deze naar direct uitvoerbare aanbevelingen, passend bij de schaal en omgeving van het project.

Acht bouwstenen voor een gezonde leefomgeving

De scan werkt met acht hoofdthema’s die samen de basis vormen voor een gezonde wijk. Elk thema bevat meerdere indicatoren waarmee de kwaliteit van het ontwerp wordt beoordeeld.

"We kijken niet alleen of iets in het plan staat", legt Maas uit. "Ook de uitwerking, de verdeling in de wijk, de hoeveelheid en de kwaliteit worden meegenomen."

 1. Groen en blauw
  Hier wordt beoordeeld hoeveel groen en water in het plan is opgenomen en      hoe deze elementen worden gebruikt. Denk aan variatie in groen,           kroonbedekking en de integratie van water in het ontwerp.

 2. Sociale veiligheid
  Dit thema richt zich op zichtlijnen, toegankelijkheid en logische looproutes.     Ook wordt gekeken naar plekken waar mensen zich veilig of juist onveilig     kunnen voelen.

 3. Milieu
 Onder dit thema vallen gezondheidsbeschermende factoren zoals   luchtkwaliteit, geluid, geurhinder en hittestress. Vooral hittestress is in   nieuwbouwwijken een belangrijk aandachtspunt.

 4. Werk en zingeving
 Hierbij gaat het om voorzieningen die participatie en maatschappelijke   activiteit stimuleren, zoals culturele centra, werkplekken of andere   betekenisvolle functies. Wat passend is, hangt af van het type wijk.

 5. Voedsel
 De scan kijkt naar de beschikbaarheid van gezond en divers voedsel.   Voorbeelden zijn supermarkten, buurtmoestuinen en horeca. Daarbij wordt   zowel naar de omgeving als naar kansen binnen het plan zelf gekeken.

 6. Leefbaarheid en levendigheid
 Deze bouwsteen gaat over de mix van functies in de wijk, zoals horeca,   plinten en ontmoetingsplekken. Het doel is een omgeving waarin bewoners   zich welkom voelen en elkaar kunnen ontmoeten.

 7. Bewegen, ontspannen en leren
 Dit thema is sterk gericht op een beweegvriendelijke leefomgeving. Sport-,   speel- en recreatiemogelijkheden worden beoordeeld, net als logische routes   om te wandelen of rennen. Het aanbod moet aansluiten bij verschillende   leeftijdsgroepen.

 8. Ontmoeten en verbinden
 Sociale interactie speelt een belangrijke rol in gezondheid. De scan kijkt naar   ontmoetingsplekken zoals pleinen, bankjes, gemeenschappelijke tuinen en   andere openbare ruimtes.

Binnen alle bouwstenen worden zowel kwalitatieve als kwantitatieve indicatoren gebruikt. De resultaten worden vertaald naar een score van A tot en met E, waardoor meteen zichtbaar wordt waar een plan goed scoort en waar verbetering mogelijk is. De scan is nadrukkelijk geen certificeringssysteem, maar een instrument om het gesprek over ontwerpkeuzes te stimuleren en concrete verbeteringen mogelijk te maken.

Gezondheid meetbaar maken in gebiedsontwikkeling

Een van de grootste uitdagingen bij nieuwbouw is het meetbaar maken van gezondheid voordat een gebied bestaat. De basisvraag achter de indicatoren is eenvoudig: is er in het plan over nagedacht en is het ook daadwerkelijk uitgewerkt?

Daarnaast wordt een stap verder gegaan door ook de kwaliteit van ontwerpkeuzes te beoordelen. Zo wordt bijvoorbeeld gekeken naar speelplekken: hoeveel zijn er, hoe zijn ze verspreid en hoe ver liggen ze van woningen.

Bij bewegen spelen logische looplijnen, veilige routes en variatie een belangrijke rol. De scan bekijkt het aanbod voor alle leeftijden en onderzoekt of voorzieningen logisch zijn gepositioneerd. Ook wordt gekeken naar mogelijke kansen die nog niet zijn benut. Het resultaat is een combinatie van cijfers en kwalitatieve beoordeling, waarmee stedenbouwkundige plannen verder kunnen worden verbeterd.

Passewaaij in Tiel als praktijkvoorbeeld

Een van de eerste toepassingen van de scan vond plaats bij de nieuwbouwontwikkeling in Passewaaij in de gemeente Tiel. Voor de nieuwste uitbreidingen analyseerde Sweco zowel de gebiedsvisie als het stedenbouwkundig plan. Dat leverde concrete aanbevelingen op. Zo werd geconstateerd dat in één deel van het plan een geschikte speelvoorziening ontbrak. De aanbeveling was om daar speelaanbod voor jonge kinderen te realiseren.

Ook het groene karakter van het plan bood kansen. Naast meer groen werd geadviseerd om rekening te houden met natuurlijk spelen. Spelen in natte omstandigheden kan bijvoorbeeld juist aantrekkelijk zijn voor kinderen. Verder werd gekeken naar recreatieve routes. De ligging van de wijk tussen bosgebieden en de Waal biedt mogelijkheden voor wandelverbindingen met de omgeving. Variatie in routes voorkomt dat bewoners steeds hetzelfde rondje lopen en stimuleert gebruik van het netwerk. De aanbevelingen bleken goed uitvoerbaar. Het stedenbouwkundig bureau gaf aan dat veel inzichten konden worden verwerkt in het plan.

Actieve mobiliteit als sleutel voor gezondheid

Een gezonde wijk hangt sterk samen met het mobiliteitsnetwerk. Daarom bevat de scan specifieke indicatoren voor wandel- en fietsroutes.

"We kijken gerichter naar routes dan veel andere scans", zegt Maas. “Zijn ze logisch, veilig en goed verbonden met de omgeving? Zijn er meerdere routevarianten? De gedachte is dat mensen vaker gaan lopen of fietsen wanneer routes prettig en vanzelfsprekend zijn. Niet alleen sport, maar ook dagelijkse verplaatsingen worden beïnvloed door de inrichting van de wijk."

Toekomst: gezondheid vanaf de tekentafel

De Gezondheidsscan Gebiedsontwikkeling wordt binnen Sweco ontwikkeld, maar is bedoeld voor brede toepassing. Vooral gemeenten die werken aan nieuwbouw, transformatie of herontwikkeling kunnen het instrument inzetten.

De behoefte aan manieren om gezondheid in gebiedsontwikkeling te integreren groeit. Waar bestaande quickscans zich vaak richten op huidige wijken, kijkt deze scan expliciet naar plannen die nog moeten worden gerealiseerd. De kracht van de methode zit in de focus op het stedenbouwkundig ontwerp zelf. Daardoor is de scan vooral geschikt voor nieuwe gebieden.

Volgens Maas gaat het uiteindelijk om het vroeg zichtbaar maken van kansen en risico’s. "Als je vanaf het begin nadenkt over gezondheid, voorkom je dat je later ontdekt dat mogelijkheden zijn gemist. De scan helpt om die kansen meteen te benutten en mee te nemen in volgende ontwerpstappen."

Dit artikel is verschenen in Ruimte voor Bewegen #3 2025. Lees meer van Ruimte voor Bewegen in onze digitale bibliotheek.