Richting een nationale verzekering voor burgerinitiatieven?

Namens het Ministerie van Binnenlandse Zaken is Mark Verhijde samen met Maarten Bosman bezig met een onderzoek naar de vraag in hoeverre aansprakelijkheid een obstakel is voor burgerinitiatieven en welke alternatieven deze initiatieven toch kunnen laten slagen. Het ministerie kreeg namelijk steeds meer signalen dat aansprakelijkheid belemmerend werkt. Dat zou de plannen van het ministerie, om meer verantwoordelijkheid bij de burger neer te leggen, uiteindelijk doorkruisen.

Het onderzoek van Verhijde c.s. concentreert zich in eerste instantie op drie gemeenten: Den Helder, Deventer en Venray. In totaal zijn daar 108 burgerinitiatieven onderzocht. Verhijde: “Binnen gemeenten bleken vier verschillende strategieën te bestaan om met risico’s om te gaan.” De eerste strategie omvat een contract tussen de gemeente en de initiatiefnemers. De gemeente kan op die manier aansprakelijkheid goed regelen, want er staat vastgelegd wie waarvoor verantwoordelijk is. Tweede manier van aanpak is die van het verlenen van een vergunning. De gemeente houdt zo grip, en opnieuw worden risico en verantwoordelijkheid op papier vastgelegd. De derde werkwijze, bewust gedogen, komt vooral voor bij kortdurende en kleinschalige initiatieven. De risico’s zijn zo klein -neem een straatspeeldag- dat er eigenlijk niets geregeld hoeft te worden. Adoptie vormt de laatste strategie; burgers nemen het initiatief maar de gemeente vindt het idee dermate goed dat zij het project (bijna) overneemt. Bij de eerste twee strategieën kan de gemeente de verantwoordelijkheid verleggen naar de burger. Bij de laatste twee varianten wordt het risico weer teruggehaald.

Verhijde: “Tijdens het onderzoek bleek dat veel gemeenten niet bekend met de verschillende mogelijke strategieën en daarom moeite hebben hun zaakjes op orde te houden. Je kunt bijvoorbeeld wel een vergunning afgeven, maar handhaven blijkt vervolgens een groot probleem. Neem Den Helder. Daar staan inmiddels zoveel speeltoestellen als resultaat van burgerinitiatieven, dat de gemeenten niet de mankracht heeft ze allemaal te controleren.”

Spontane initiatieven grootste uitdaging

Gemeenten voelen zich vooral ongemakkelijk bij de toename van de echt spontane initiatieven, merkt Verhijde. “Kijk naar de wintermaanden. Er komen steeds meer tijdelijke ijsbanen in de wijk. Hoe is dan de veiligheid en aansprakelijkheid gewaarborgd? Of neem een flashmob in een winkelcentrum of een project X. Evenementen en activiteiten die niet vooraf worden gepland maar redelijk spontaan ontstaan, vormen wat aansprakelijkheid betreft een ingewikkeld issue.” 

Verhijde ziet dat gemeenten aan de ene kant graag meer burgerinitiatief zien maar zich tegelijk heel bewust zijn van hun rol als juridisch eigenaar van de openbare ruimte en verantwoordelijkheden zoals aansprakelijkheid. Het is schipperen tussen ruimte geven aan burgers en meteen alle lusten en lasten bij de burger neer leggen. Probleem daarbij is dat onze samenleving steeds meer in de greep lijkt te komen van de claimcultuur. Gevolg is dat burgers avers worden voor initiatief en de overheid uiteindelijk de gestelde doelen niet bereikt. Verhijde: “Als het over risico’s en aansprakelijkheid gaat, zie je burgers zich vertwijfeld achter de oren krabben. Toch denk ik dat dit deze kwesties spelen in slechts twintig procent van de gevallen. Bij zeventig procent van de initiatieven is de aansprakelijkheid goed te regelen of is het risico overzichtelijk of beperkt. In de resterende tien procent hebben mensen eigenlijk geen idee waar ze mee bezig zijn en is het chaos.” Verhijde verwacht dat bij gemeenten de opkomende claimcultuur belangrijker gaat worden. “Ook al zijn dat nu nog vaak geesten en spoken, gegeven de trend dat gemeenten minder kunnen doen en meer aan burgers overlaten, is er toch meer claimrisico. De truc is om daar afdoende antwoord op te formuleren.”

Burgerinitiatiefverzekering

In september van dit jaar ligt er een compleet rapport van het onderzoek van Verhijde en Bosman. In dat rapport gaan ze ook in op de risicovraag en antwoorden daarop. Nu kun je al een verzekering afsluiten voor een evenement en bestaan er vrijwilligersverzekeringen. Verhijde gaat echter nog een stap verder: “Je kunt gaan denken aan het opzetten van een compleet nieuwe verzekering: een burgerinitiatiefverzekering die landelijk geldig is en lokaal met maatwerk wordt ingevuld. Dan ben je in één klap van het gehele probleem af. Dat zou zowel de burger als de gemeente helpen.” Wordt vervolgd. Na de zomer antwoord. Mooi initiatief van de overheid in elk geval om het probleem in kaart te brengen.

Verhijde publiceert regelmatig online presentaties zoals ‘Participeren op eigen risico’ en Het wel en Wee van burgerparticipatie. Zie: www.slideshare.net/MarkVerhijde

Lees op www.platformbuitenSpelen.nl/geïmproviseerde-ijsbanen een artikel over de do’s en don’ts van tijdelijke ijsbanen.