Een beweegvriendelijke openbare ruimte creëren voor een vergeten groep

Een verschil van 20 om 80

Wie zich met de openbare ruimte bezighoudt, kan er volgens Cuypers eigenlijk niet omheen. "Als je die ruimte wil activeren in functie van sport en bewegen, dan merk je dat die een stukje minder op meisjesmaat of vrouwenmaat is ingericht." Zo'n vijf jaar geleden startte ze daarom een onderzoek, dat sindsdien in verschillende Vlaamse steden loopt. De cijfers die ze vond, spreken boekdelen: zo'n 20 procent van de meisjes en jonge vrouwen gebruikt de publieke ruimte voor spontane sport- en beweegactiviteiten, tegenover 80 procent van de jongens. Diezelfde verhouding zie je terug op sportplekken voor tieners. "Jongens zijn een dominante groep in die publieke ruimte, waardoor meisjes zich daar veel minder thuis voelen."

Fysieke én sociale drempels

In haar onderzoek splitst Cuypers de drempels op in een fysieke en een sociale laag. De fysieke laag gaat over het ontwerp zelf, dat vaak zeer functioneel tot stand komt. "Het is duidelijk dat er vaak vanuit een zeer functioneel perspectief wordt ontworpen, en dat daar niet altijd goed over wordt nagedacht of dat goed is voor vrouwen, maar ook voor ouderen, kinderen en mensen met een beperking." Historisch werd die ruimte bovendien vooral door mannen ontworpen en werden de beslissingen door mannen genomen. Iets wat langzaam verandert, maar nog steeds doorwerkt.

Daaroverheen ligt een sociale laag die minstens zo zwaar weegt. Onveiligheid in de publieke ruimte is een groot thema, van straatintimidatie tot ernstiger geweld. Die beleving zorgt ervoor dat vrouwen voortdurend strategieën inzetten: bepaalde routes kiezen, bepaalde plekken mijden, doen alsof je aan het telefoneren bent. "Je bent eigenlijk voortdurend een stukje aan het afwegen hoe je die publieke ruimte ingaat en hoe je die gebruikt." Volgens Cuypers wordt dat gedrag al vroeg aangeleerd. "Meisjes worden eigenlijk anders gesocialiseerd met publieke ruimte dan jongens, omdat ze van kleins af aan veel meer worden gewezen op risico's." Jongens krijgen eerder de vrijheid om zelfstandig te fietsen; meisjes worden vaker begeleid en gebracht. Zo ontstaat een patroon waarin de buitenruimte aanvoelt als een plek vol risico. Een mechanisme dat Cuypers bij zichzelf ook pas op haar veertigste ontdekte.

Daar komt bij dat aan plekken voor meisjes vaak een sociale lading hangt, een norm over waar je als meisje wel of niet hoort te komen. Mede daarom trekken meisjes zich vaker terug uit de buurt en zoeken ze plekken op buiten het zicht. Cuypers benadrukt dat het geen kwestie van cultuur is: de mechanismen zijn er zowel bij meisjes met een migratieachtergrond als met een Vlaamse of Nederlandse achtergrond. Wel worden ze versterkt door factoren als een migratieachtergrond of opgroeien in een kansarm gezin. "Die participatiekloof wordt nog groter doordat je die eigenschappen combineert."

Van randvoorwaarden naar ontwerp

Een eenduidige definitie van een vrouwvriendelijke ruimte bestaat niet, stelt Cuypers. Veel hangt af van de context en de sociale omgeving. Belangrijker zijn de randvoorwaarden: veiligheid, bereikbaarheid, toegankelijkheid, aantrekkelijkheid en betrokkenheid. Om hier goed inzicht in te krijgen, zullen ontwerpers en beleidsmakers meisjes en vrouwen zelf moeten bevragen. Welke groepen een plek al claimen en wat de sociale dynamiek in een wijk is, valt immers niet vanachter de tekentafel te bedenken.

Pas vanuit die bouwstenen ontstaan concrete ontwerpprincipes: een sportplein niet centraal leggen, meerdere functies en zones voorzien, openbare toiletten plaatsen en zorgen voor voldoende verlichting. Een aandachtspunt daarbij is dat een betere plek meisjes niet zomaar een plek áfneemt van jongens. "We proberen ze gewoon te verbeteren en nog breder toegankelijk te maken", aldus Cuypers. Tegelijk waarschuwt ze dat zelfs het beste ontwerp strandt als de omgeving niet meebeweegt. In een Antwerpse aandachtswijk werkt ze met een groep meisjes aan een buitenruimte, maar de onveiligheid in de wijk blijft een hardnekkige factor. "Als de meisjes zich daar niet veilig voelen, dan is het gewoon al heel moeilijk."

Exclusie als tussenstap

Een van de opvallendste keuzes in Cuypers' aanpak is het tijdelijk reserveren van plekken. In Kortrijk werd een skatepark periodiek exclusief voor meisjes opengesteld. "Als je ze wil bereiken, dan moet je echt een plek voor hen maken, want ze gaan zich niet tussen de jongens begeven." De redenering: meisjes leren er vaardigheden, bouwen vertrouwen op en raken bekend met de plek en de weg ernaartoe, zodat ze er uiteindelijk ook buiten de georganiseerde momenten naartoe durven. "Exclusie om inclusie te bekomen", aldus Cuypers. De sfeer op die avonden is opvallend, vertelt ze: meisjes helpen en motiveren elkaar, omdat niemand het al perfect kan. Dat exclusief reserveren ziet Cuypers nadrukkelijk als tussenstap, niet als eindstation. Want het einddoel blijft gedeeld gebruik en daarvoor moet óók het gedrag van jongens verschuiven.

Een rechtvaardige ruimte

Voor schijnbaar tegenstrijdige ontwerpkeuzes, denk aan meer verlichting tegenover het tegengaan van lichtvervuiling, hanteert Cuypers het concept van de rechtvaardige ruimte. Een ontwerpteam beslist daarbij vooraf en transparant welke groep prioriteit krijgt. "Als je iets voor iedereen wil creëren, kan het ook ertoe leiden dat het voor niemand goed is", waarschuwt ze. Een expliciete keuze voor meisjes maakt extra verlichting tot een logische voorwaarde, terwijl een andere wijk juist voorrang kan geven aan groen.
Om echt tot een beweegvriendelijke openbare ruimte te komend die óók door vrouwen en meiden wordt gebruikt ligt de sleutel bij bewustwording en participatie. Als de bewustwording er eenmaal is, ligt er een schat aan documentatie klaar. "Er is heel veel kennis, en heel wat toolboxen en methodieken. Maak daar gebruik van. Maar bovenal: ga luisteren bij de vrouwen in de wijk zelf”, besluit Cuypers.

Meisjes, publieke ruimte en sport: van drempel naar doen

Op het congres MOVE24, op 8 oktober in Den Bosch, verzorgt Lore Cuypers een verdiepingssessie over sportende meiden in de publieke ruimte. In deze interactieve sessie onderzoeken we welke blinde vlekken aanwezig zijn in de manier waarop publieke ruimte wordt ontworpen, gebruikt en georganiseerd. De deelnemers maken kennis met zes bouwstenen voor inclusieve publieke ruimte: veiligheid, toegankelijkheid, aantrekkelijkheid, bereikbaarheid, omgeving en betrokkenheid. We gaan aan de slag met haalbare oplossingen voor beleid, ontwerp en activatie van publieke ruimte, met bijzondere aandacht voor meisjes en vrouwen.

Benieuwd hoe deze bouwstenen in de praktijk werken? Kom naar de sessie van Lore Cuypers op MOVE24 en ga zelf aan de slag met concrete oplossingen. Bekijk het volledige programma op de website van MOVE24 en schrijf je vandaag nog in, het aantal plekken is beperkt!